Polskie szkoły ekonometrii
Historia polskiej ekonometrii: od Wstępu do ekonometrii Oskara Langego (1958), przez metodę Hellwiga i szkołę wrocławską, szkołę krakowską (Pawłowski, Zeliaś), łódzką szkołę makromodelowania Władysława Welfego, po współczesną mikroekonometrię (Gruszczyński). Ośrodki: SGH, UW, UEK, UE Wrocław, UE Poznań, UŁ, PAN — z kalendarium i bibliografią.
Polska ma bogatą i oryginalną tradycję ekonometryczną, sięgającą lat 50. XX wieku i obejmującą zarówno teorię (metoda Hellwiga, taksonomia), jak i wielką praktykę modelowania (makromodele Welfego). Niniejszy artykuł przedstawia jej najważniejsze nurty, postacie i ośrodki.
Uwaga o źródłach.
Poniższy zarys opiera się na wiedzy ogólnej o historii polskiej ekonometrii. Precyzyjne daty wydań, lata życia i pełne afiliacje wymagają weryfikacji w źródłach bibliotecznych i biogramach; miejsca szczególnie niepewne oznaczono jako [ŹRÓDŁO POTRZEBNE]. Celem jest mapa nurtów, a nie kompletna monografia.
Geneza: Oskar Lange i pierwszy podręcznik
Za symboliczny początek polskiej ekonometrii jako wykładanej dyscypliny uznaje się Oskara Langego (1904–1965) i jego Wstęp do ekonometrii (PWN, 1958) — jeden z pierwszych polskich podręczników systematyzujących metody ilościowe w ekonomii. Lange, ekonomista o światowej renomie (związany m.in. z Uniwersytetem w Chicago, później z ośrodkami warszawskimi i z Polską Akademią Nauk), łączył teorię ekonomii z aparatem matematyczno-statystycznym, a także rozwijał cybernetykę ekonomiczną. Jego podręcznik ukształtował język i program nauczania ekonometrii w Polsce na całe pokolenia.
Szkoła wrocławska: Zdzisław Hellwig i taksonomia
Najbardziej rozpoznawalnym oryginalnym wkładem polskiej ekonometrii jest dorobek Zdzisława Hellwiga (1925–2013), związanego z ośrodkiem wrocławskim (Wyższa Szkoła Ekonomiczna, później Akademia Ekonomiczna we Wrocławiu).
- Metoda Hellwiga doboru zmiennych objaśniających (1969) — oparta na pojęciu pojemności informacyjnej nośników informacji. Wybiera taki podzbiór zmiennych, który maksymalizuje integralną pojemność informacyjną, premiując zmienne silnie skorelowane ze zmienną objaśnianą, a penalizując ich wzajemną korelację. Do dziś jest nauczana na polskich uczelniach ekonomicznych jako rodzima alternatywa dla metod krokowych.
- Taksonomia i miara rozwoju — Hellwig rozwinął metody porządkowania liniowego obiektów wielocechowych (tzw. miara rozwoju Hellwiga, oparta na odległości od wzorca), szeroko stosowane w analizach porównawczych regionów i krajów.
Wrocławski ośrodek stał się dzięki temu kolebką polskiej taksonomii numerycznej i statystyki wielowymiarowej.
Szkoła krakowska: Pawłowski i Zeliaś
Drugim silnym ośrodkiem był Kraków (Wyższa Szkoła Ekonomiczna / Akademia Ekonomiczna, dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie).
- Zbigniew Pawłowski (1925–1979) [ŹRÓDŁO POTRZEBNE: lata życia] — autor wpływowych podręczników ekonometrii i prac z zakresu teorii prognozy ekonometrycznej; współtworzył krakowską tradycję modelowania i statystycznej weryfikacji modeli.
- Aleksander Zeliaś (1939–2006) — rozwijał statystykę, ekonometrię przestrzenną oraz metody taksonomiczne i prognozowanie zjawisk społeczno-gospodarczych; autor licznych podręczników statystyki i ekonometrii.
Szkoła łódzka: Władysław Welfe i makromodele
Najbardziej ambitnym przedsięwzięciem empirycznym polskiej ekonometrii były makroekonometryczne modele gospodarki narodowej budowane w Łodzi (Uniwersytet Łódzki) przez Władysława Welfego (1927–2013) i jego współpracowników.
Welfe stworzył łódzką szkołę makromodelowania: serię wielorównaniowych modeli gospodarki Polski (oznaczanych kolejnymi symbolami, m.in. modele z rodziny „W"), służących do analiz koniunktury, symulacji polityki gospodarczej i prognoz. Ośrodek łódzki uczestniczył w międzynarodowych projektach modelowania (m.in. współpraca w ramach projektu LINK [ŹRÓDŁO POTRZEBNE: szczegóły udziału]). Welfe był też wieloletnim współtwórcą polskiego środowiska statystyczno-ekonometrycznego i autorem podręczników ekonometrii oraz ekonometrii stosowanej.
Warszawa: współczesna mikroekonometria
We współczesnej ekonometrii polskiej silny jest nurt mikroekonometrii — analizy danych indywidualnych (gospodarstw, osób, firm). Ważną postacią jest Marek Gruszczyński (SGH), autor prac o mikroekonometrii (modele zmiennych jakościowych, dane indywidualne) oraz współredaktor szeroko używanego podręcznika Ekonometria (Oficyna Wydawnicza SGH). Warszawskie ośrodki — SGH oraz Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego — należą dziś do czołowych w nauczaniu i badaniach ekonometrycznych.
Polski wkład w statystykę matematyczną
Choć działał głównie poza krajem, Jerzy Spława-Neyman (1894–1981) — polski matematyk i statystyk — wniósł fundamentalny wkład w samą teorię, na której opiera się wnioskowanie ekonometryczne:
- Przedziały ufności (1934/1937) — koncepcja, której używa dziś każdy ekonometryk przy ocenie niepewności estymatorów.
- Teoria testowania hipotez Neymana-Pearsona (wspólnie z Egonem Pearsonem, 1933) — formalny aparat błędów I i II rodzaju oraz mocy testu.
Dorobek Neymana zaświadcza, że polska myśl statystyczna współtworzyła metodologiczne podstawy dyscypliny o zasięgu światowym.
Narzędzia: GRETL i dydaktyka
W warstwie narzędziowej i dydaktycznej istotną rolę odegrał Tadeusz Kufel (UMK w Toruniu), autor popularnego podręcznika Ekonometria. Rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem programu GRETL — wiążącego naukę ekonometrii z darmowym, otwartym oprogramowaniem GRETL, szeroko używanym na polskich uczelniach.
Ośrodki i instytucje
| Ośrodek | Profil ekonometryczny | Postacie |
|---|---|---|
| SGH (Warszawa) | mikroekonometria, ekonometria finansowa | M. Gruszczyński |
| UW — WNE | ekonometria, ekonometria stosowana | — |
| UE Wrocław | taksonomia, dobór zmiennych, statystyka wielowymiarowa | Z. Hellwig |
| UEK (Kraków) | prognozy, ekonometria przestrzenna | Z. Pawłowski, A. Zeliaś |
| UŁ (Łódź) | makromodele gospodarki, modelowanie wielorównaniowe | W. Welfe |
| UE Poznań | statystyka i ekonometria | — |
| PAN | Komitet Statystyki i Ekonometrii; INE PAN | — |
Środowisko integrują Polskie Towarzystwo Statystyczne oraz Komitet Statystyki i Ekonometrii PAN, a jednym z głównych czasopism jest Przegląd Statystyczny.
Kalendarium (wybór)
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1934/1937 | J. Spława-Neyman — teoria przedziałów ufności |
| 1958 | O. Lange, Wstęp do ekonometrii (PWN) |
| lata 60.–70. | W. Welfe — początki łódzkich makromodeli gospodarki Polski |
| 1968–1969 | Z. Hellwig — miara rozwoju i metoda doboru zmiennych (pojemność informacyjna) |
| przełom XX/XXI w. | rozwój mikroekonometrii (SGH) i upowszechnienie GRETL (T. Kufel) |
Bibliografia
- Lange, O. (1958). Wstęp do ekonometrii. Warszawa: PWN.
- Hellwig, Z. (1969). Problem optymalnego wyboru predykt (metoda pojemności informacyjnej). Przegląd Statystyczny, 16.
- Hellwig, Z. (1968). Zastosowanie metody taksonomicznej do typologicznego podziału krajów ze względu na poziom ich rozwoju. Przegląd Statystyczny, 15.
- Pawłowski, Z. Ekonometria. Warszawa: PWN. [ŹRÓDŁO POTRZEBNE: rok wydania]
- Welfe, W. Ekonometria stosowana. Warszawa: PWE. [ŹRÓDŁO POTRZEBNE: rok wydania]
- Gruszczyński, M. Mikroekonometria. Modele i metody analizy danych indywidualnych. Warszawa: Wolters Kluwer.
- Kufel, T. Ekonometria. Rozwiązywanie problemów z wykorzystaniem programu GRETL. Warszawa: PWN.
- Neyman, J. (1937). Outline of a theory of statistical estimation based on the classical theory of probability. Philosophical Transactions of the Royal Society A, 236, 333–380. DOI: 10.1098/rsta.1937.0005.
Powiązane: Słownik pojęć · Regresja liniowa · Czym jest ekonometria