Ekonometria: biografia pojęcia
Monografia pojęcia ekonometria — od greckich korzeni (oíkos, nómos, métron), przez lwowską „ekonometryę” Pawła Ciompy (1910) i norweską definicję Ragnara Frischa (1926), instytucjonalizację (Econometric Society 1930, Econometrica 1933), rewolucję probabilistyczną Haavelma (1944) i polską szkołę Oskara Langego (1958), po współczesny Causal Machine Learning.
Od lwowskiej „ekonometryi” do ery Causal Machine Learning.
Zanim przejdziemy do metod, warto poznać samo pojęcie. Historia słowa ekonometria — od greckiego oíkos po algorytmy sztucznej inteligencji — odzwierciedla drogę całej dyscypliny: od opisu gospodarstwa domowego do ścisłego, ilościowego pomiaru procesów gospodarczych. Niniejszy artykuł jest monografią tego pojęcia: jego etymologii, narodzin i ewolucji.
Rozdział I. Filologiczny fundament neologizmu
Słowo ekonometria (ang. econometrics, fr. économétrie) nie jest jedynie nazwą dyscypliny, lecz precyzyjnie skonstruowanym neologizmem o charakterze kompozytu hybrydowego, którego korzenie tkwią w klasycznym języku greckim. Aby zrozumieć jego wagę, należy rozbić je na trzy elementarne składniki.
- oiko- — od greckiego oíkos ($\text{οἶκος}$): dom, domostwo, siedziba, miejsce zamieszkania.
- -nomia — od nómos ($\text{νόμος}$): prawo, reguła; oraz czasownika némein ($\text{νέμειν}$): „zarządzać”, „rozdzielać”.
- -metria — od métron ($\text{μέτρον}$): miara, pomiar, właściwa proporcja.
Złożenie oikonomía ($\text{οἰκονομία}$) w starożytnej Grecji — między innymi u Arystotelesa (Polityka, ks. I) — oznaczało pierwotnie „zarządzanie gospodarstwem domowym”. W nowożytnej terminologii naukowej przyrostek -metria — analogicznie do geometrii (mierzenia ziemi) — służy do oznaczania dyscyplin, które łączą teoretyczną bazę danej nauki z jej ilościowym, empirycznym pomiarem. Ekonometria jest więc dosłownie „pomiarem gospodarki”.
Rozdział II. Lwowski prekursor — Paweł Ciompa (1910)
Choć światowa sława ekonometrii wiąże się z rokiem 1926, to pierwszy raz termin ten pojawił się w literaturze w 1910 roku, za sprawą polskiego bankiera i badacza rachunkowości Pawła Ciompy (1867–1913).
Ciompa, pełniący wówczas funkcję sekretarza zarządu Towarzystwa Szkoły Handlowej we Lwowie, opublikował dwie kluczowe prace:
- po polsku: Zarys ekonometryi i teorya buchalteryi (Ciompa 1910a);
- po niemiecku: Grundrisse einer Oeconometrie… (Ciompa 1910b).
Ekonometria Ciompy miała charakter opisowy (deskryptorowy) i geometryczny. Postulował on, aby zjawiska ekonomiczne — wzorem fizyki — przedstawiać za pomocą „ekonografiki”. Wartość towaru definiował jako iloczyn ilości i ceny, co geometrycznie odpowiadało polu powierzchni prostokąta. W tym ujęciu buchalteria (rachunkowość) była praktycznym zastosowaniem ekonometrii. Choć koncepcja ta różniła się od dzisiejszej ekonometrii matematyczno-statystycznej, Ciompa jest uznawany w literaturze światowej za prekursora nazewnictwa (Gruszczyński 2022).
Rozdział III. Norweska rewolucja — Ragnar Frisch (1926)
Nowoczesne, matematyczno-statystyczne znaczenie ekonometrii nadał norweski ekonomista Ragnar Frisch (1895–1973), późniejszy pierwszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii (1969). Po raz pierwszy użył terminu économétrie w francuskojęzycznej rozprawie Sur un problème d’économie pure (Frisch 1926).
Frisch, zainspirowany fizyką teoretyczną, argumentował, że ekonomia musi stać się nauką ścisłą. Zdefiniował ekonometrię jako syntezę trzech elementów: teorii ekonomii, matematyki i statystyki. Podkreślał, że sama statystyka bez teorii jest ślepa, a sama teoria bez weryfikacji liczbowej — jałowa. Co istotne, Frisch przyznał później, że nie znał prac Ciompy, gdy tworzył swój termin (Bjerkholt 2017) — to przypadek niezależnego ukucia tej samej nazwy.
Rozdział IV. Instytucjonalizacja — Econometric Society (1930)
Pojęcie econometrics zostało ostatecznie usankcjonowane 29 grudnia 1930 roku w Cleveland. Wówczas to, z inicjatywy Irvinga Fishera, Ragnara Frischa i Charlesa Roosa, powołano The Econometric Society (Bjerkholt 2017).
Kluczowe momenty tego etapu:
- 1933 — rozpoczęcie wydawania czasopisma Econometrica (Frisch 1933), które do dziś pozostaje najważniejszym pismem w dziedzinie.
- Forma angielska — dodanie przyrostka -ics do słowa econometric (stąd econometrics), podkreślającego systematyczny charakter dyscypliny, analogicznie do mathematics czy physics.
Rozdział V. Rewolucja probabilistyczna — Trygve Haavelmo (1944)
Wczesna ekonometria była w znacznej mierze deterministyczna. Prawdziwy przełom nastąpił w 1944 roku, gdy uczeń Frischa, Trygve Haavelmo, opublikował The Probability Approach in Econometrics (Haavelmo 1944).
Haavelmo wprowadził do ekonometrii rachunek prawdopodobieństwa, wykazując, że uproszczone teorie ekonomiczne można rygorystycznie testować tylko wtedy, gdy zaburzenia zostaną sformalizowane jako zmienne losowe. To właśnie ten nurt łączy ekonometrię z metodą najmniejszych kwadratów i centralnym twierdzeniem granicznym. Za swój wkład Haavelmo otrzymał Nagrodę Nobla w 1989 roku.
Rozdział VI. Ewolucja w języku polskim — Oskar Lange (1958)
W polszczyźnie termin przeszedł ewolucję ortograficzną: od „ekonometryi” Ciompy (zgodnej z dawną pisownią słowa „geometrya”) do współczesnej „ekonometrii”. Stosując końcówkę -trya, Ciompa stworzył bezpośredni pomost między strukturą geometryczną a nowo projektowaną dyscypliną pomiaru wartości.
Po II wojnie światowej fundamenty pod nowoczesną polską szkołę położył Oskar Lange. Jego podręcznik Wstęp do ekonometrii (Lange 1958) zintegrował aparat statystyczny z cybernetyką i teorią programowania optymalnego, stając się pracą tłumaczoną na wiele języków i kształcącą pokolenia polskich ekonomistów.
Rozdział VII. Współczesność — Causal Machine Learning (2018)
Dziś, ponad 110 lat po Ciompie, ekonometria przeżywa kolejny renesans dzięki sztucznej inteligencji. W 2018 roku Victor Chernozhukov wraz ze współautorami wprowadził metodę Double/Debiased Machine Learning (DML) (Chernozhukov i in. 2018).
Współczesna ekonometria przyczynowa (Causal Machine Learning) wykorzystuje lasy losowe i sieci neuronowe, aby precyzyjnie mierzyć efekty przyczynowe — na przykład wpływ nowej technologii na produktywność — w wielkich zbiorach danych (Big Data), zachowując przy tym rygor wnioskowania postulowany przez Frischa.
Kalendarium pojęcia
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1910 | Paweł Ciompa — narodziny słowa „ekonometrya” we Lwowie |
| 1926 | Ragnar Frisch — naukowa definicja „économétrie” |
| 1930 | Fisher, Frisch, Roos — powstanie The Econometric Society |
| 1933 | Pierwszy numer czasopisma Econometrica |
| 1944 | Trygve Haavelmo — rewolucja probabilistyczna (Nobel 1989) |
| 1958 | Oskar Lange — ugruntowanie polskiej szkoły |
| 2018 | Victor Chernozhukov i in. — era Double Machine Learning |
Ekonometria, mimo zmieniających się narzędzi — od prostokątów Ciompy po algorytmy AI — niezmiennie dąży do realizacji tego samego celu: zamiany ekonomii w naukę ścisłą poprzez pomiar.
Bibliografia
Arystoteles. Polityka, ks. I. Przeł. L. Piotrowicz. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bjerkholt, Olav. 2017. „On the Founding of the Econometric Society”. Journal of the History of Economic Thought 39 (2): 175–198.
Chernozhukov, Victor, Denis Chetverikov, Mert Demirer, Esther Duflo, Christian Hansen, Whitney Newey i James Robins. 2018. „Double/Debiased Machine Learning for Treatment and Structural Parameters”. The Econometrics Journal 21 (1): C1–C68. https://doi.org/10.1111/ectj.12097.
Ciompa, Paweł. 1910a. Zarys ekonometryi i teorya buchalteryi. Lwów: Towarzystwo Szkoły Handlowej.
Ciompa, Paweł. 1910b. Grundrisse einer Oeconometrie und die auf der Nationalökonomie aufgebaute natürliche Theorie der Buchhaltung. Lemberg–Kraków.
Frisch, Ragnar. 1926. „Sur un problème d’économie pure”. Norsk Matematisk Forenings Skrifter, ser. 1, nr 16: 1–40.
Frisch, Ragnar. 1933. „Editorial”. Econometrica 1 (1): 1–4.
Gruszczyński, Marek. 2022. „Accounting and Econometrics: From Paul Ciompa to Contemporary Research”. Journal of Risk and Financial Management 15 (11): 510. https://doi.org/10.3390/jrfm15110510.
Haavelmo, Trygve. 1944. „The Probability Approach in Econometrics”. Econometrica 12 (Supplement): iii–vi, 1–115. https://doi.org/10.2307/1906935.
Lange, Oskar. 1958. Wstęp do ekonometrii. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Dalej: Metoda najmniejszych kwadratów — kompletny traktat · Rozkład normalny · Centralne twierdzenie graniczne